1. Obiekty zabytkowe z założoną kartą obiektu.

Patrząc na dzisiejszy Komorów zadajemy sobie pytanie, jakie były jego początki i jak przebiegała jego rozbudowa.

Do początku dwudziestego wieku z nazwą Komorów kojarzył się tylko majątek i wieś jako pozostałości okresu pańszczyźnianego.

Około 1900r. a szczególnie po I wojnie światowej Komorów stał się modną miejscowością letniskową głównie w oparciu o zasoby mieszkaniowe wsi Komorów i możliwością wyżywienia tam letników przybywających głównie z Warszawy. Sprzyjało temu uruchomienie jeszcze przed 1910r. kolejki konnej prowadzącej od dworca kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w Pruszkowie do Komorowa.

Właściciele majątku Komorów już ok. 1890r. budują 6 domów letniskowych wzdłuż drogi prowadzącej do Helenowa zwanej wtedy Szosą Komorowską. Dla potrzeb letników zostaje obsadzona lipami ul. Dacznaja (Letniskowa). Przy każdym domu zostają wybudowane kuchnie letnie.

Zdj. 1 - Plan położenia domów letniskowych w 1890r. (ze zbioru T.Terleckiego – Magazyn Parafialny – Komorów – 2007r.)

W związku z budową kolejki EKD od lat 20-tych dwudziestego wieku zaczęła działalność w Komorowie spółdzielnia nauczycielska „Strzecha Polska” na terenach majątku Komorów położonych na zachód od torów kolejki.

Natomiast dalsza rozbudowa Komorowa nastąpiła po 1930 r., kiedy to udostępniono tereny Miasta Ogrodu Komorów po wschodniej stronie torów kolejki EKD. Na terenach tych została powołana Spółdzielnia Budowy Domów pracowników Banku Rolnego w Warszawie.
Opracowanie niniejsze oparte jest o wykaz obiektów wpisanych do rejestru i ewidencji zabytków (wg. danych Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 13 czerwca 2006 roku).

Wszystkie zdjęcia wykonano wczesną wiosną, kiedy liście jeszcze się nie rozwinęły, gdyż bujna zieleń Komorowska nie pozwoliłaby na dobre wyeksponowanie obiektów.

Już przed I wojną światową wzdłuż obecnej ul.Brzozowej powstały pierwsze domy komorowskie jak np. willa „Chojnówka” później zwana „Różanką” wybudowana ok. 1900r. a przebudowana w latach 1932-38.

Zdj. 2 - Willa „Różanka” ul. Brzozowa 21

Jedną z pierwszych domów była też willa „Zagroda” wybudowana w 1912r. dla pułkownika A.Gosiewskiego.

Zdj. 3 - Willa „Zagroda II” - ul. Brzozowa 19

Następne domy wybudowano już w latach 30-tych.

Zdj. 4 - Willa „Marysieńka” ul. Klonowa 18 wybudowana w latach 1927-29 w stylu dworkowym.

Willa „Malutka Wschodnia i Zachodnia” przy ul. Lipowej 8 i 8A – bliźniak z elementami stylu dworkowego. Trzeba zaznaczyć, że część wschodnia jest w stanie prawie zupełnej ruiny.

Zdj. 5 - Willa Malutka od strony zachodniej ul. Lipowa 8

Jeden z pierwszych domów na terenie Miasta Ogrodu Komorów /tereny wschodnie w stosunku do torów kolejki EKD/ - willa „Więckówka” ul. Spacerowa 6 wybudowana w 1933 r.

Zdj. 6 - Willa „Więckówka” ul. Spacerowa 6 wybudowana w 1933 r.

2. Pałac i park.

Park w zespole dworsko – pałacowym ze stawem pochodzi prawdopodobnie z I połowy XIX wieku. Pałac pochodzi też z tego okresu z tym, że w latach 50-tych XX wieku został przebudowany na potrzeby Szpitala Psychiatrycznego.

Zdj. 7 - Widok pałacu przed 1939r. (ze zbioru, T.Terleckiego)

Obecny wygląd pałacu przypomina blok mieszkalny

Zdj. 8 - Widok pałacu obecnie

Zdj. 9 - Widok pałacu od strony bramy wjazdowej

W parku zachował się staw, ale, mimo, że objęty jest ochroną konserwatorską i wyróżnione są drzewa pomnikowe /wg ewidencji z roku 1977/ to jest bardzo zaniedbany a alejki są zarośnięte i wielokrotnie niewidoczne.

Zdj. 10 - Staw i park

Staw oczyszczany jest wodą z Utraty dzięki lekkim spiętrzeniom na rzece przy pomocy specjalnej tamy.

3. Ulica Akacjowa i Brzozowa

Poniżej przedstawiono zdjęcia obiektów zabytkowych Komorowa wpisanych do rejestru i ewidencji zabytków (według danych Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 13.06.2006 r.)
Prezentację zaczęto od rejonu leżącego na zachód od torów kolejki EKD gdzie domy budowane były w latach 1925 – 1930.
Dla uzmysłowienia jak zmienił się Komorów zamieszczono zdjęcie lotnicze z 1928r. przedstawiające rejon ulic Kolejowej i Klonowej.

Zdj. 11 (zdjęcie lotnicze)
"Zdjęcie pochodzi z Magazynu Parafialnego nr. 8/78/2007 str.23 z artykułu Obserwator"

Zdj. 12 - ul. Akacjowa 1

Zdj. 13 - ul. Akacjowa 4 willa BALLADA

Zdj. 14 - ul. Akacjowa 6 willa STELLA

Zdj. 15 - ul. Akacjowa 12

Zdj. 16 - ul. Akacjowa 14

Zdj. 17 - ul. Akacjowa 16

Zdj. 18 - ul. Brzozowa 7

Zdj. 19 - ul. Brzozowa 9

Zdj. 20 - ul. Brzozowa 15

Zdj. 21 - ul. Brzozowa 16

Zdj. 22 - ul. Brzozowa 17 willa BAJKA

Zdj. 23 - ul. Brzozowa 19 willa ZAGRODA II wybudowana w 1912 r.

Zdj. 24 - ul. Brzozowa 21 willa CHOJNÓWKA potem nazwę zmieniono na RÓŻANKA wybudowana ok. 1900 r.

4. Ul. Klonowa i Kolejowa

Ulica Kolejowa – obecnie jedna z głównych ulic Komorowa, którą w latach 1910 – 1930 przebiegała trasa kolejki konnej.

Zdj. 25 - ul. Klonowa 2

Zdj. 26 - ul. Klonowa 4

Zdj. 27 - ul. Klonowa 7 willa wybudowana w 1926 r.

Zdj. 28 - ul. Klonowa 16

Zdj. 29 - ul. Klonowa 18 willa MARYSIEŃKA wybudowana w 1927 r.

Zdj. 30 - ul. Klonowa 20

Zdj. 31 - ul. Kolejowa 3

Zdj. 32 - ul. Kolejowa 7

Zdj. 33 - ul. Kolejowa 10

Zdj. 34 - ul. Kolejowa 13

Zdj. 35 - ul. Kolejowa 17

Zdj. 36 - ul. Kolejowa 23

Zdj. 37 - ul. Kolejowa 27 willa Biały Dworek

5. Ul. Lipowa, Leszczynowa i Zaciszna.

Ulice te zaliczyć należy do ulic bocznych o małym natężeniu ruchu.

Zdj. 38 - ul. Lipowa 3

Zdj. 39 - ul. Lipowa 4

Zdj. 40 - ul. Lipowa 5

Zdj. 41 - ul. Lipowa 8 i 8A willa MALUTKA WSCHODNIA I ZACHODNIA - bliźniak

Zdj. 42 - ul. Lipowa 8 i 8A widok z boku

Zdj. 43 - ul. Lipowa 12

Zdj. 44 - ul. Lipowa 13

Zdj. 45 - ul. Lipowa 15

Zdj. 46 - ul. Leszczynowa 2

Zdj. 47 - ul. Zaciszna 10

Zdj. 48 - ul. Zaciszna 13

6. Miasto – Ogród Komorów.

Datę powstania Miasta – Ogrodu Komorów należy przyjąć za dzień 14 stycznia, 1930r., kiedy to zatwierdzona została powyższa nazwa przez Warszawski Urząd Wojewódzki
Fakt ten na planie Komorowa był odnotowany następująco:
No. RPP – 101 – 1/30. Warszawski Urząd Wojewódzki, Dyr. Robót Publicznych zatwierdza niniejszy plan jako odpowiadający wymaganiom rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 lutego 1928r. (Dz.Ust. No.23 Poz.202) Warszawa 14 stycznia 1930r. Pieczęć okrągła z godłem – Województwo Warszawskie

49. Plan Miasta Ogrodu Komorów z 1930 r.

Zaczyna się sprzedaż działek i powstają szybko pierwsze domy w większości budowane w stylu dworkowym. Istnieją nawet hipotezy, że były projektowane przez jednego architekta.
Do obiektów zabytkowych zaliczono też niektóre obiekty pobudowane już po wojnie jak willę ul. Wiejska 11 czy Kościół na pl. Mickiewicza obecnie ks. Kanonika Kozłowskiego.
Pierwszym domem murowanym na terenie Miasta Ogrodu był dom inż. Zakrzewskiego w Al. Starych Lip.

50. Al. Starych Lip 22

Ważną budowlą dla Komorowa był Kościół, którego budowę rozpoczęto w 1948 r.

51. Kościół pod wezwaniem Narodzenia NMP

7. Ul. Spacerowa i Nadarzyńska.

Ulice Spacerowa i Nadarzyńska zostały zaprojektowane jako równoległe do projektowanych torów kolejki EKD w kierunku Nadarzyna. Torów tych nigdy nie wybudowano a obecnie na niewykorzystanym terenie utworzono Aleję Jana Pawła II.

Zdj. 52 - ul. Spacerowa 6 willa WIĘCKÓWKA /nazwa wzięta od nazwiska właściciela/

Zdj. 53 - ul. Spacerowa 10

Zdj. 54 - ul. Spacerowa 14

Zdj. 55 - ul. Spacerowa 16

Zdj. 56 - ul. Spacerowa 36

Zdj. 57 - ul. Nadarzyńska 7

Zdj. 58 - ul. Nadarzyńska 17

Zdj. 59 - ul. Nadarzyńska 27

8. Ul. Słowackiego, Sportowa i Wiejska

Ulice Słowackiego i Sportowa były ulicami lokalnymi, natomiast ulica Wiejska jest główną drogą dojazdową do Wsi Komorów.

60. ul. Słowackiego 1

61. ul. Słowackiego 8

62. ul. Słowackiego 9

63. ul. Sportowa 3 willa DWOREK ALI (nazwa wzięta od imienia córki właściciela Aliny) wybudowana w roku 1932.

64. ul. Sportowa 4

65. ul. Wiejska 11 willa wybudowana po 1950 r.

66. ul. Wiejska 18

9. Ulice Bankowa, Leśna, Prusa i 3 Maja

Ulice te są wewnętrznymi w Osiedlu.

Zdj. 67 - ul. Bankowa 10

Zdj. 68 - ul. Leśna 2

Zdj. 69 - ul. Prusa 15

Zdj. 70 - ul. 3-go Maja 8 willa YSOLA

Zdj. 71 - ul. 3-go Maja 33 willa JASNA

10. Ul. Krasińskiego i osiedle „Domeczek”

Osiedle „Domeczek” wybudowano w latach 50-tych ubiegłego wieku. Obejmuje ono teren w rejonie ulic – Aleja M.Dąbrowskiej, Kujawska, Podlaska i Mazurska.

Zdj. 72 - ul. Krasińskiego 27

Zdj. 73 - Osiedle „Domeczek”

Zdj. 74 - Osiedle „Domeczek”

11. Posłowie

Patrząc na przedstawione piękne, zabytkowe domy Komorowskie można postawić sobie pytanie – dlaczego ujęto w rejestrze niektóre domy stosunkowo młode jak np. dom ul. Wiejska 11 mający tylko 50 lat, a nie wzbudziły zainteresowania Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków domy mające 120 lat. Pozostało jeszcze w Komorowie 5 takich domów /patrz mapka nr. 1/ stojących wzdłuż Al. M.Dąbrowskiej. Jeden z nich, w którym mieściła się w 1930r. pierwsza szkoła Komorowska już został rozebrany przez Urząd Gminy w 2002 r.
Domy te przedstawiono, poniżej aby został ślad ich istnienia.

Zdj. 75 - ul. Zamojskiego 3

Zdj. 76 - Al. M.Dąbrowskiej 40

Zdj. 77 - Al.M.Dąbrowskiej 42

Zdj. 78 - Al. M.Dąbrowskiej 46 (zdjęcie z 1944r.)

Zdj. 79 - Al. M.Dąbrowskiej 50

Zdj. 80 - Al.M.Dąbrowskiej 54 (rozebrany)

We wnętrzach istniejących domów można znaleźć wiele oryginalnych szczegółów.

Zdj. 81 - Zwieńczenie pieca kaflowego

Zdj. 82 - Drzwi wejściowe

Zdj. 83 - Okiennice

Zdj. 84 - Drzwi wewnętrzne

Niezbędne jest w Komorowie chronienie śladów naszej przeszłości, bo coraz częściej widać jak rozbierane są budynki wrosłe w naszą miejscowość jak np. piękny drewniany dom przy ul. Spacerowej 12 czy siedziba dawnego Ośrodka Zdrowia przy ul. Kraszewskiego. Przyjeżdża spychacz i kończy się żywot domu.

Jest też element optymistyczny, że również wiele nowo budowanych domów nawiązuje do dawnego stylu dworkowego tak modnego w latach międzywojennych.

Opracowanie niniejsze dotyczy Komorowa k/Pruszkowa w gminie Michałowice